اهل جهنم است يا بهشت غلط است ، زيرا ما نه خدا هستيم نه فرشتهء موكَّل بر بندگان . ما جز افرادى كه از طريق وحى و الهام سعادتمندى آنها يا شقاوت آنها محرز است ، صد درصد دربارهء كسى اظهار عقيده نمىكنيم ( 1 ) . ما نمىتوانيم بگوييم صد درصد شيخ انصارى اهل بهشت است . همين قدر مىتوانيم بگوييم كه آنچه ما دربارهء اين مرد اطلاع داريم اين است كه آن مرد كارهايش خير بوده و همهء قرائن حكايت مىكند كه كارها را به نيت خير انجام مىداده است و اما نمىتوانيم صد درصد از نظام فكرى و روحى او اطلاع بدهيم . عالم الاسرار و الضمائر خداست . و عاشراً ، از نظر اسلام عمل و نيت حكم پيكر و روح را دارند و شرافت عمل به روح عمل است كه : * ( نية المؤمن خير من عمله . ) * اين جملهء حديث نظير گفتار سعدى است كه : تن آدمى شريف است به جان آدميت نه همين لباس زيباست نشان آدميت . و يازدهم اينكه مسئلهء شفاعت با اصل اولى كه مبنى بر تجسم اعمال [ است ] و اينكه پاداش جز محصول اعمال بشر چيزى نيست منافات ندارد ، چنان كه در بحث شفاعت گفته‌ايم ، و همچنين مغفرت و بخشش الهى نيز با قاعدهء تجسم اعمال منافات ندارد . مسئلهء عذاب . : و دوازدهم اينكه نتيجهء بحث دربارهء افرادى كه تحت هدايت پيغمبر عصر خود و زمان خود نيستند اينكه اولًا مشركين و منكرين خدا معذبند ، زيرا هر خدا ناپرستى جاحد است و الهام فطرى و دليل عقلى همه كس را به توحيد مىكشاند ( 2 ) . زير صفر و بالاى صفر : اما غير منكرين خدا اگر با حقيقت عناد نداشته باشند و از اين نظر مقصر نباشند ، معذب نخواهند بود و به اصطلاح اهل نجات از عذاب خواهند بود . اين از نظر عذاب و به اصطلاح زير صفر ، و اما از لحاظ بالاى صفر اگر عمل نيكى را براى

--> ( 1 ) داستان عثمان بن مظعون و زن انصاريه اى به نامامّ علا كه اظهارنظر قطعى كرد به مغفرت عثمان ، كه در داستان راستان آمده است . ( 2 ) البته اين بحث محل تأمل است .